ඉන්දියාවේ සැඟවුණු හෙළ උරුමය: නාගාර්ජුනකොණ්ඩයේ සිංහල විහාරයේ අභිමානවත් කතාව
ශ්රී ලංකාවෙන් බැහැරව, ඉන්දියාවේ හදවත බඳු ආන්ද්රා ප්රදේශයේ කෘෂ්ණා නදී නිම්නයේ, මීට වසර 1700කට පෙර අපේ භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙනුවෙන්ම වෙන්වූ රාජකීය ආරාමයක් තිබූ බව ඔබ දන්නවාද? එය නමින් “සීහළ විහාරය” (සිංහල විහාරය) යි. වර්තමානයේ නාගර්ජුන සාගර ජලාශය මැද දූපතක් ලෙස පවතින පුරාණ විජයපුරී නගරය (නාගර්ජුනකොණ්ඩය), අතීත හෙළයේ බෞද්ධ අභිමානය ලොවට කියාපාන ජීවමාන සාක්ෂියකි. මේ ඒ අසිරිමත් ඉතිහාසය සොයා යන ගමනයි.
දිය යට සැඟවුණු විජයපුරී රාජධානිය
අද වන විට දැවැන්ත ජලාශයකින් වටවූ දූපතක් ලෙස දිස් වුවද, ක්රි.ව. 3 වන සියවසේදී මෙය ඉක්ෂ්වාකු (Ikshvaku) රාජවංශයේ අගනුවර වූ විජයපුරියයි. රෝම අධිරාජ්යය සමඟ පවා වෙළඳ සබඳතා පැවැත්වූ මෙම නගරය එකල දකුණු ඉන්දියාවේ ප්රධානතම බෞද්ධ මධ්යස්ථානයක් විය. 1950 දශකයේ නාගර්ජුන සාගර වේල්ල ඉදි කිරීමට පෙර පුරාවිද්යාඥයින් විසින් සිදුකළ කැණීම් වලදී, මෙම නිම්නය පුරා විසිරී තිබූ බෞද්ධ ස්මාරක 30කට අධික ප්රමාණයක් හමු විය. ඒ අතරින් ශ්රී ලාංකිකයන්ට වඩාත්ම වැදගත් වන්නේ අපේ රටේ නාමය දරන “සීහළ විහාරය”යි.
සීහළ විහාරය: හෙළ බොදු උරුමයේ ඉන්දීය සලකුණ
නාගර්ජුනකොණ්ඩයේ පුරාවිද්යා ස්ථාන අංක 38 සහ 43 ලෙස හඳුනාගෙන ඇති ආරාම සංකීර්ණ, ශ්රී ලාංකික භික්ෂූන් වහන්සේලා උදෙසාම ඉදිකරන ලද්දකි. මෙහි විශේෂත්වය වන්නේ මෙය හුදෙක් නවාතැනක් පමණක් නොව, ලාංකික ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය ඉන්දියාවේදී ප්රතිනිර්මාණය වූ අවස්ථාවක් වීමයි.
සීහළ විහාරයේ කැපී පෙනෙන ලක්ෂණයක් වන්නේ එහි දක්නට ලැබෙන “බෝධිඝරය” (Bodhi Tree Shrine) යි. ඉන්දියාවේ වෙනත් බෞද්ධ ස්ථානවල බහුලව දක්නට නොලැබුණද, ශ්රී ලංකාවේ බෞද්ධ සම්ප්රදායේ අනිවාර්ය අංගයක් වන බෝධි වෘක්ෂය සහ ඒ වටා ඉදිකළ ප්රාසාදය මෙහි දක්නට ලැබේ. ශිලා ලේඛනවල මෙය හඳුන්වා ඇත්තේ “සීහළ විහාර බෝධිරුක්ඛ පාසාදෝ” (Sihala vihara bodhirukha pasado) යනුවෙනි.
එමෙන්ම, නාගර්ජුනකොණ්ඩයෙන් හමුවූ එකම අලංකෘත සඳකඩ පහණ (Moonstone) හමුවන්නේ ද මෙම සිංහල විහාරය ආශ්රිතවය. මෙය අනුරාධපුර යුගයේ සඳකඩ පහණ නිර්මාණ කලාව ඉන්දියාවට රැගෙන ගිය බවට කදිම සාක්ෂියකි.
සීහළ විහාරයේ වැඩ විසූ “ජාත්යන්තර” හිමිවරු
මෙම විහාරයේ වැඩ සිටියේ සාමාන්ය භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිසක් නොවේ. මොවුන් කාශ්මීරය, ගන්ධාරය, චීනය, යවන දේශය (ග්රීක), දමිළ දේශය සහ තම්බපණ්ණි දීපය (ලංකාව) යන රටවල ධර්මය ප්රචාරය කළ, එම රටවල ජනතාව බුදු දහම කෙරෙහි පැහැදවූ (Pasadaka) මහා යතිවරුන් පිරිසකි.
පුරාවිද්යා ස්ථාන අංක 38 හි හමු වූ බුද්ධ පාද ලාංඡනයක කොටා ඇති ශිලා ලිපියකට අනුව, මෙම භික්ෂූන් වහන්සේලා “මහා විහාර වාසීන්” (Mahaviharavasin) ලෙසත්, “ථේරිය” (ථේරවාදී) සහ “විභජ්ජවාද” යන කුලකයට අයත් බවත් තහවුරු වේ. ඔවුන් බුදුන් වහන්සේගේ නවවිධ ශාස්තෘ ශාසනය පිළිබඳ අර්ථ සහ ව්යංජන විනිශ්චයෙහි විශාරදයින් ලෙස ගෞරවයට පාත්ර වී ඇත.
බෝධිසිරි උපාසිකාවගේ දායකත්වය
මෙම විහාරය ඉදි කිරීම සඳහා මූලිකත්වය ගෙන කටයුතු කර ඇත්තේ ඉක්ෂ්වාකු රාජවංශික කාන්තාවන් සහ ධනවත් සිටු දියණියන්ය. විශේෂයෙන්ම “බෝධිසිරි” (Bodhisiri) නම් උපාසිකාව මෙහිදී ප්රධාන තැනක් ගනී. ඇය ශ්රී ලාංකික භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ධර්ම දූත සේවාව සහ ප්රතිපත්තිය කෙරෙහි අතිශයින් පැහැදුණු කාන්තාවකි. ඇය විසින් “චූලධම්මගිරි විහාරය” සහ “සීහළ විහාරය” යන ස්ථානවල චෛත්ය ගෘහ සහ බෝධිඝර ඉදිකරවා පූජා කළ බව සෙල්ලිපිවල සඳහන් වේ.
වාස්තු විද්යාත්මක වෙනස්කම්
නාගර්ජුනකොණ්ඩයේ අනෙකුත් ආරාමවලට වඩා සීහළ විහාරය වෙනස් වන තවත් ප්රධාන කරුණක් තිබේ. සාමාන්යයෙන් ආන්ද්රා ප්රදේශයේ ස්තූපවල දක්නට ලැබෙන “ආයක” (Ayaka) වේදිකා (ස්තූපයේ සිව් දිශාවට නෙරා ගිය කොටස්) සීහළ විහාරයට අයත් ස්තූපවල දක්නට නොලැබේ. මෙම ලක්ෂණය ශ්රී ලංකාවේ මහා විහාර සම්ප්රදායේ ථේරවාදී චාම් බව සහ විනය ගරුක බව වාස්තු විද්යාව තුළින් පෙන්නුම් කිරීමක් ලෙස විද්වතුන් හඳුනා ගනී.
එසේම, මෙහි තිබී හමු වූ දැවැන්ත හිටි බුද්ධ ප්රතිමාව (දැනට කෞතුකාගාරයේ තැන්පත් කර ඇත) අමරාවතී කලා සම්ප්රදායට අයත් වුවද, එහි ඇති ගාම්භීරත්වය සහ සිවුරේ රැළි වැටී ඇති ආකාරය අපගේ අවුකන බුද්ධ ප්රතිමාව වැනි අනුරාධපුර යුගයේ ශ්රේෂ්ඨ නිර්මාණ සිහිගන්වයි.
අද දවසේ නාගර්ජුනකොණ්ඩය
වර්තමානයේ නාගර්ජුනකොණ්ඩයට ළඟා විය හැක්කේ බෝට්ටුවකින් පමණි. නාගර්ජුන සාගර ජලාශය මැද පිහිටි දූපතේ පිහිටි පුරාවිද්යා කෞතුකාගාරයේ මෙම අතීත ශ්රී විභූතිය සුරක්ෂිතව පවතී. ජලාශය ඉදිකිරීමේදී යටවීමට ගිය මෙම ස්මාරක ඉතා ප්රවේශමෙන් ගලවා මෙම දූපතේ සහ අනුපු (Anupu) ප්රදේශයේ නැවත සවිකර සංරක්ෂණය කිරීමට ඉන්දීය පුරාවිද්යා දෙපාර්තමේන්තුව දැවැන්ත පරිශ්රමයක් දරා ඇත.
මෙම කෞතුකාගාරයේ ඇති ප්රතිනිර්මාණය කරන ලද “සීහළ විහාරයේ” නටබුන් දකින ඕනෑම ශ්රී ලාංකිකයෙකුට ඇතිවන්නේ අභිමානයකි. මීට ශතවර්ෂ 17කට පෙර, දේශසීමා මායිම් නොතිබූ ලෝකයක, ධර්මය පදනම් කරගෙන ගොඩනැගුණු ඉන්දු-ලංකා මිතුදමේ ප්රබලම සාක්ෂිය මෙයයි.
සාරාංශය
ඉන්දියාවේ නාගර්ජුනකොණ්ඩ සීහළ විහාරය යනු හුදෙක් ගඩොල් සහ ගල් නිර්මාණයක් නොවේ. එය පුරාණ ලංකාවේ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පාණ්ඩිත්යය, ධර්ම දූත මෙහෙවර සහ ජාත්යන්තර පිළිගැනීම පිළිබඳ ජීවමාන සාක්ෂියකි. ඔබ කවදා හෝ ඉන්දියාවේ චාරිකාවක නිරත වන්නේ නම්, අපේ අතීත මුතුන් මිත්තන්ගේ පා පහස ලැබූ, ඔවුන් වෙනුවෙන්ම ඉදිවූ මෙම පුදබිම දැක බලා ගැනීමට අමතක නොකරන්න.
(මූලාශ්ර: Archaeological Survey of India publications, Epigraphia Indica, සහ නාගර්ජුනකොණ්ඩ පිළිබඳ ශාස්ත්රීය පර්යේෂණ පත්රිකා ඇසුරෙනි)