ලෝකවාසී බෞද්ධ ජනතාවගේ පරම පූජනීය හා ඓතිහාසික සිද්ධස්ථානයක් වන ඉන්දියාවේ උත්තර ප්රදේශ් හි පිහිටි “සාරනාත් හි පෞරාණික බෞද්ධ භූමිය” (Ancient Buddhist Site of Sarnath) නිල වශයෙන් යුනෙස්කෝ (UNESCO) ලෝක උරුම ලැයිස්තුවට ඇතුළත් කර තිබේ.
පසුගිය ජූලි 25 වන දින, දකුණු කොරියාවේ බුසාන් නුවර පැවැත්වෙන යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම කමිටුවේ 48 වන සැසිය (48th Session of the World Heritage Committee) අතරතුරදී මෙම ඓතිහාසික තීරණය ගෙන ඇති අතර, ඒ අනුව මෙය යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම තත්ත්වය හිමිකරගත් ඉන්දියාවේ 45 වන ස්ථානය බවට පත්වේ.
බෞද්ධ සාහිත්යයේ ඉසිපතන මිගදාය, ඍෂිපතන සහ සාරනාත් ලෙස හැඳින්වෙන මෙම පූජනීය භූමිය, ක්රි.පූර්ව 6 වන සියවසේදී ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේ උතුම් සම්බුද්ධත්වයට පත්වීමෙන් අනතුරුව පස්වග තවුසන් උදෙසා සිය ප්රථම ධර්ම දේශනාව වන ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්රය දේශනා කළ ස්ථානයයි.
ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය ලොවට එළිදක්වමින් සහ ශ්රී සද්ධර්ම චක්රය පවත්වමින් උතුම් බුද්ධ ශාසනයේ “සංඝ රත්නයේ” ආරම්භය සලකුණු වූයේද මෙම භූමියේදීය.
මෙම ලෝක උරුම නාමකරණය ප්රධාන කොටස් දෙකකින් සමන්විත වේ:
- චෞකන්දි ස්තූපය (Chaukhandi Stupa): බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධගයාවේ සිට වැඩම කරද්දී පස්වග තවුසන් උන්වහන්සේව මුලින්ම පිළිගත් ස්ථානය සලකුණු කරයි.
- සාරනාත්හි පුරාවිද්යාත්මක නටබුන් සංකීර්ණය:
- ධමේක් ස්තූපය (Dhamek Stupa): ප්රථම ධර්ම දේශනාව පැවැත්වූ ස්ථානය.
- ධර්මරාජික ස්තූපය (Dharmarajika Stupa)
- මූලගන්ධකුටි විහාර සංකීර්ණය
- අශෝක ඡත්රය සහ සිංහ ටැඹ (Ashokan Pillar & Lion Capital): මෙහි තිබී හමු වූ අශෝක සිංහ රූපය වර්තමානයේ ඉන්දියාවේ ජාතික ලාංඡනය ලෙස භාවිතා වේ.
ඉන්දියානු රජය විසින් සාරනාත් භූමිය ප්රථම වරට 1998 වසරේදී යුනෙස්කෝ තාවකාලික ලැයිස්තුවට (Tentative List) ඇතුළත් කරන ලදී. පසුව 2025 ජනවාරි මාසයේදී විධිමත් යෝජනාව ඉදිරිපත් කිරීමෙන් අනතුරුව, මාස 18ක දීර්ඝ පුරාවිද්යාත්මක හා තාක්ෂණික ඇගයීම් ක්රියාවලියකින් පසුව මෙම පූර්ණ නිල පිළිගැනීම හිමි විය.
යුනෙස්කෝ සංවිධානය විසින් මෙම ස්ථානය නම් කරනු ලැබුවේ කරුණු (iii) සහ (vi) යන නිර්ණායක යටතේය. එනම්, සියවස් ගණනාවක් පුරා පවතින සජීවී බෞද්ධ ආගමික හා සංස්කෘතික උරුමය මෙන්ම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවිතයේ ප්රධානතම සිදුවීමකට සෘජුවම සම්බන්ධ භෞතික සාක්ෂියක් වීම පදනම් කරගනිමිනි.
මෙම නාමකරණයත් සමඟ, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවිතයට සම්බන්ධ ප්රධානතම බෞද්ධ වන්දනා ස්ථාන 4න් 3ක්ම මේ වන විට යුනෙස්කෝ ලෝක උරුමයන් බවට පත්ව තිබේ:
- ලුම්බිණිය (නේපාලය) – උපන් ස්ථානය (1997)
- බුද්ධගයාව (ඉන්දියාව) – බුද්ධත්වයට පත් වූ ස්ථානය (2002)
- සාරනාත් (ඉන්දියාව) – ප්රථම ධර්ම දේශනාව පැවැත්වූ ස්ථානය (2026)
- (සිව්වන ස්ථානය වන කුසිනාරාව (පරිනිර්වාණ භූමිය) දැනට තාවකාලික ලැයිස්තුවේ පවතී.)
මීට අමතරව ශ්රී ලංකාවේ අනුරාධපුරය, ඉන්දියාවේ සාංචිය, නාලන්දාව, අජන්තා, බංග්ලාදේශයේ පහාර්පූර් සහ පාකිස්ථානයේ තක්ෂිලා වැනි ආසියාතික බෞද්ධ උරුමයන් අතරට සාරනාත්හි මෙම නව තත්ත්වය එක්වීම ආසියාතික රටවල් අතර සංස්කෘතික හා රාජ්යතාන්ත්රික සබඳතා තවදුරටත් ශක්තිමත් කිරීමට හේතු වනු ඇත.
මෙම අතිදැවැන්ත ජයග්රහණය පිළිබඳව අදහස් දක්වමින් ඉන්දීය අග්රාමාත්ය නරේන්ද්ර මෝදි, සංස්කෘතික අමාත්ය ගජේන්ද්ර සිං ශේකාවත් සහ උත්තර ප්රදේශ් මහඇමති යෝගී ආදිත්යනාත් යන මහත්වරුන් සමස්ත ඉන්දීය ජනතාවට සහ ලෝකවාසී බෞද්ධයන්ට සිය සුබ පැතුම් එක්කර තිබේ.