නේපාලයේ හදිසි ගංවතුර, සැඟවුණු අනතුරු සහ ශ්‍රී ලංකාව
අමා එච්. වන්නිආරච්චි | Times of Lanka
ගංගාවක් මතුපිටින් නිසලව ගලා යන විට පවා, එහි ඉහළ ජල පෝෂක ප්‍රදේශවල අනතුරක් වර්ධනය වෙමින් තිබිය හැකිය. 2026 ඔක්තෝබර් 11 වැනිදා නේපාලයේ බුධි ගණ්ඩකි ගංගා නිම්නය ආශ්‍රිතව සිදු වූ හදිසි ගංවතුරෙන් එම අවදානම බිහිසුණු යථාර්ථයක් බවට පත් විය. නිවාස විනාශ වූ අතර, පාලම් ජල පහරට හසුව ගසාගෙන ගොස් යටිතල පහසුකම්වලට ද හානි සිදු විය. විදේශීය මාධ්‍ය වාර්තාවලට අනුව පුද්ගලයන් පස්දෙනකු පමණ අතුරුදන්ව සිටි අතර, ප්‍රදේශවාසීන් ආරක්ෂිත ස්ථාන කරා ඉවත් කිරීමට සහන කණ්ඩායම් කටයුතු කරමින් සිටියහ.
මෙම ගංවතුරට හේතුව අධික වර්ෂාව පමණක් නොවිය හැකිය. කඳුකර ප්‍රදේශවල තිරසර සංවර්ධනය සඳහා වූ ජාත්‍යන්තර ඒකාබද්ධ කඳුකර මධ්‍යස්ථානය (ICIMOD) පෙන්වා දෙන පරිදි, ගෝර්ඛා දිස්ත්‍රික්කයේ චුම්චෙට් ප්‍රදේශය ආසන්නයේ නායයෑමක් හේතුවෙන් ගංගාව තාවකාලිකව අවහිර වී තිබෙන්නට ඇත. එම ස්වාභාවික බාධකය පිටුපස ජලය එක්රැස් වී ඇති අතර, පසුව එය බිඳ වැටීමත් සමඟ ජලය, මඩ සහ සුන්බුන් විශාල ප්‍රමාණයක් පහළ ප්‍රදේශ වෙත වේගයෙන් ගලා ගොස් තිබේ.
මෙම ව්‍යසනය නේපාලයේ දේශසීමාවෙන් ඔබ්බට ද විහිදෙන වැදගත් ප්‍රශ්නයක් මතු කරයි. සාමාන්‍යයෙන් මිනිසුන් හඳුනාගෙන ඇති අනතුරු ඇඟවීමේ ලකුණු පවා නොපෙනී, ඉතා කෙටි කාලයක් තුළ ඇති විය හැකි ගංවතුරකට අප සූදානම් වන්නේ කෙසේද?
ගංගාවක් අවහිර වූ විට
කඳු බෑවුම් සහිත ප්‍රදේශවල නායයෑම් හේතුවෙන් විශාල පාෂාණ හා පස් තට්ටු ගංගා මාර්ග හරහා තැන්පත් විය හැකිය. එවිට එම බාධකය පිටුපස ජලය එක්රැස් වී තාවකාලික ස්වාභාවික වේල්ලක් නිර්මාණය වේ.
මිනිසා විසින් ඉදිකරන ලද වේලි මෙන් නොව, මෙවැනි ස්වාභාවික බාධක ස්ථාවර නොවේ. ඒවා බිඳ වැටුණු විට, ජලය සමඟ පස්, විශාල ගල් සහ වෙනත් සුන්බුන් ද රැගෙන යන ප්‍රබල ගංවතුර රැල්ලක් පහළ ප්‍රදේශ වෙත වේගයෙන් ගමන් කළ හැකිය.
මෙවැනි සිදුවීම් විශේෂයෙන් අනතුරුදායක වන්නේ මුල් නායයෑම සිදු වූ ස්ථානයේ සිට කිලෝමීටර් ගණනාවක් ඈතින් ජීවත් වන ජනතාවට පවා එහි බලපෑම එල්ල විය හැකි බැවිනි. එම ජනතාව ජීවත් වන ප්‍රදේශවල වර්ෂාපතන මිනුම් සාමාන්‍ය මට්ටමක පැවතිය ද, ගඟේ ඉහළ ප්‍රදේශවල සිදුවෙමින් පවතින අනතුරුදායක වෙනස්කම් ඒවායින් හෙළි නොවිය හැකිය.
කෙසේ වෙතත්, කඳුකර අනතුරක් හේතුවෙන් හදිසි ගංවතුරක් ඇති වූ පළමු අවස්ථාව මෙය නොවේ.
2024 අප්‍රේල් මාසයේදී මනස්ලු ග්ලැසියරයෙන් වෙන් වූ අයිස් හිම කන්දක් බිරේන්ද්‍ර තාලයට කඩා වැටුණි. එය එම පුළුල් ගංගා නිම්න පද්ධතියේ පිහිටි ග්ලැසියර ජලයෙන් පෝෂණය වන විලකි. එම බලපෑමෙන් විලේ ජලය ඉවුරු ඉක්මවා බුධි ගණ්ඩකි ගංගාවට ගලා ගිය අතර, පහළ ප්‍රදේශවල හදිසි ජල පහරක් ඇති විය.
ICIMOD මූලිකත්වයෙන් සිදු කළ විද්‍යාත්මක අධ්‍යයනයකින් පෙන්වා දුන්නේ මෙය සාමාන්‍ය ග්ලැසියර විල් පිටාර ගැලීමේ සිදුවීමක් නොවන බවයි. එවැනි සාමාන්‍ය සිදුවීම්වලදී විල රඳවා තබන ස්වාභාවික බාධකය බිඳ වැටීම හේතුවෙන් ජලය පිටාර ගලයි.
මෙම සිදුවීම් දෙකෙන්ම පැහැදිලි වන්නේ වෙනස් කඳුකර ක්‍රියාවලීන් මඟින් සමාන විනාශකාරී ප්‍රතිඵල ඇති කළ හැකි බවයි. ග්ලැසියරයක් ආශ්‍රිත අයිස් හිම කන්දක් කඩා වැටීමෙන් විලක ජලය අවතැන් විය හැකිය. එසේම නායයෑමකින් ගංගාවක් අවහිර වී, එම බාධකය පිටුපස සිර වූ ජලය පසුව එකවර මුදාහැරිය හැකිය.
මෙම ව්‍යසන මෙතරම් අනතුරුදායක වන්නේ ඇයි?
නේපාලය හිමාල කඳු පද්ධතිය තුළ පිහිටා තිබීම නිසා එරට ජනතාවට දැඩි බෑවුම්, අස්ථාවර භූගෝලීය සැකැස්ම, ග්ලැසියර සහ උස් කඳුකර ජල පෝෂක ප්‍රදේශවලින් ජලය රැගෙන එන ගංගා ආශ්‍රිත අවදානම්වලට මුහුණ දීමට සිදුවේ.
තීව්‍ර වර්ෂාව නායයෑම් ඇති කළ හැකි අතර, අයිස් හා පාෂාණ කඩා වැටීම් මඟින් ජල මාර්ග අවහිර විය හැකිය. මෙවැනි අනතුරු එකිනෙක සමඟ සම්බන්ධ වූ විට, එක් සිදුවීමක් තවත් සිදුවීමකට හේතු වන බහුඅවදානම් ව්‍යසන ඇති විය හැකිය.
දේශගුණික විපර්යාස මෙම තත්ත්වය තවත් සංකීර්ණ කරයි. උෂ්ණත්වය ඉහළ යාම ග්ලැසියර හැකිළීමට දායක වන අතර, හිම සහ අයිස්වල ස්වභාවය හා හැසිරීම ද වෙනස් කරයි. ඇතැම් උස් කඳුකර ප්‍රදේශවල භූගතව මිදී පවතින පස් ස්ථර දියවීම නිසා කඳු බෑවුම්වල ස්ථාවරත්වය ද දුර්වල විය හැකිය. මෙම ක්‍රියාවලීන් ඇතැම් ස්වාභාවික අනතුරු වැඩි කළ හැකි නමුත්, ඒවායේ බලපෑම ප්‍රදේශයෙන් ප්‍රදේශයට වෙනස් වේ.
අනතුර දුරස්ථ කඳුකර නිම්නවලට පමණක් සීමා නොවේ. 2024 සැප්තැම්බර් මාසයේ නේපාලයේ ඇති වූ ගංවතුරෙන් පෙන්වා දුන්නේ අධික වර්ෂාව, නායයෑම්, ගංගා ඉවුරු ආක්‍රමණය කිරීම, අවසාදිත ද්‍රව්‍ය තැන්පත් වීම සහ සංවර්ධන කටයුතු නිසා ජනාකීර්ණ ප්‍රදේශවල ගංවතුර අවදානම තවත් උග්‍ර විය හැකි බවයි.
2026 අගෝස්තු මාසයේදී නේපාල–ටිබෙට් දේශසීමා ප්‍රදේශයේ සිදු වූ තවත් දරුණු ගංවතුරක් පිළිබඳ මූලික විද්‍යාත්මක ඇගයීම්වලින් පෙන්වා දුන්නේ අයිස්, පාෂාණ සහ පස් විශාල ප්‍රමාණයක් කඩා වැටීමෙන් ගංගාවක් තාවකාලිකව අවහිර වී, පසුව එම බාධකය බිඳ වැටීම එයට හේතු වී ඇති බවයි. මෙම සිදුවීමෙන් පහළ ප්‍රදේශවල ජනතාවට ප්‍රමාණවත් කාලයක් තුළ අනතුරු ඇඟවීම් ලබාදීමේ බරපතළ අභියෝගය යළිත් ඉස්මතු විය.
මෙවැනි ව්‍යසන යළිත් සිදුවේවිද?
සෑම හදිසි ගංවතුරක්ම සිදුවන නිශ්චිත දිනය සහ ස්ථානය විශ්වාසදායක ලෙස පුරෝකථනය කිරීමට විද්‍යාඥයන්ට තවමත් නොහැකිය. එහෙත් එවැනි ව්‍යසන ඇති කරන භූගෝලීය හා පාරිසරික ක්‍රියාවලීන් තවදුරටත් ක්‍රියාත්මක වෙමින් පවතී. එබැවින් අනාගතයේදී මෙවැනි විනාශකාරී සිදුවීම් ඇතිවීමේ අවදානම අඛණ්ඩව පවතී. එයින් අදහස් වන්නේ නිශ්චිත ස්ථානයක හෝ නිශ්චිත වේලාවක අනිවාර්යයෙන්ම ව්‍යසනයක් සිදුවන බව නොවේ.
නේපාලය මුහුණ දෙන ප්‍රධාන අභියෝග අතර දුරස්ථ කඳු බෑවුම් නිරීක්ෂණය කිරීම, අස්ථාවර ගංගා අවහිරතා හඳුනාගැනීම, ජාත්‍යන්තර දේශසීමා හරහා කාලෝචිත තොරතුරු ලබාගැනීම සහ ගංවතුර පහළ ප්‍රදේශවලට ළඟා වීමට පෙර අනතුරු ඇඟවීම් ජනතාව වෙත සන්නිවේදනය කිරීම ඇතුළත් වේ.
චන්ද්‍රිකා ඡායාරූප, භූමියේ සවිකරන සංවේදක, ගංගා ජල මට්ටම් මනින උපකරණ සහ ප්‍රදේශවාසීන්ගෙන් ලැබෙන නිරීක්ෂණ මඟින් වර්ධනය වෙමින් පවතින අවදානම් හඳුනාගැනීමට උපකාරී වේ. එහෙත් තාක්ෂණය පමණක් ප්‍රමාණවත් නොවේ. අනතුරු ඇඟවීමක් නිකුත් කළ විට ක්ෂණිකව ක්‍රියාත්මක කළ හැකි පැහැදිලි ඉවත් කිරීමේ ක්‍රියාපටිපාටි, විශ්වාසදායක සන්නිවේදන ජාල සහ කඩිනම් ප්‍රතිචාර දැක්වීමේ හැකියාව ද බලධාරීන් සතු විය යුතුය.
මෙහි මූලික අභියෝගය වන්නේ අනතුරක් පුරෝකථනය කිරීම පමණක් නොවේ. අනතුරෙන් මිදීමට තවමත් කාලය ඉතිරිව තිබියදී, එම අනතුරු ඇඟවීම අවදානමට ලක්ව සිටින ජනතාව වෙත ළඟා කරවීමයි.
ශ්‍රී ලංකාවට ඉගෙනගත හැක්කේ කුමක්ද?
ශ්‍රී ලංකාවට නේපාලය මෙන් ග්ලැසියරවලින් වැසුණු කඳු පද්ධතියක් නොමැත. එහෙත් එහි අත්දැකීමෙන් අපට ඉගෙනගත හැකි පාඩම අතිශයින් වැදගත්ය.
ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යම කඳුකරය, නායයෑම් අවදානම සහිත බෑවුම්, ගංගා ජල පෝෂක ප්‍රදේශ සහ ජනාකීර්ණ පහත්බිම් ද එකිනෙකට සම්බන්ධ වූ ස්වාභාවික අවදානම්වලට නිරාවරණය වී තිබේ.
2025 වසරේ අගභාගයේදී දිට්වා සුළි කුණාටුව හා සම්බන්ධව ඇති වූ විනාශකාරී ගංවතුර සහ නායයෑම්, අයහපත් කාලගුණික තත්ත්වයන්, අවදානම් සහිත ජනාවාස සහ යටිතල පහසුකම්වලට සිදුවන හානි එකට එක් වූ විට ඇති විය හැකි බරපතළ ප්‍රතිවිපාක මැනවින් පෙන්නුම් කළේය. එක්සත් ජාතීන්ගේ වාර්තාවලට අනුව, එම ව්‍යසනයේ බලපෑම උච්චතම අවස්ථාවට පත්වූ විට දිස්ත්‍රික්ක 25 පුරා මිලියන 2.2කට අධික ජනතාවක් පීඩාවට පත්ව සිටියහ.
එබැවින් ශ්‍රී ලංකාව වර්ෂාපතන පුරෝකථනවලින් පමණක් සෑහීමකට පත් නොවිය යුතුය. ගංගාවල ජල මට්ටම්, අස්ථාවර කඳු බෑවුම්, ජලාශවල තත්ත්වය සහ ගංගාවල ඉහළ ජල පෝෂක ප්‍රදේශ නිරීක්ෂණය කිරීම, ඒකාබද්ධ ආපදා සූදානම් කිරීමේ ක්‍රමවේදයක කොටසක් විය යුතුය.
අනතුරු ඇඟවීම් ජනතාවට තේරුම්ගත හැකි භාෂාවලින්, විවිධ සන්නිවේදන මාධ්‍ය ඔස්සේ කඩිනමින් ලබාදිය යුතුය. අනතුරු ඇඟවීමක් නිකුත් කළ විට ගත යුතු ක්‍රියාමාර්ග පිළිබඳව පාසල්, සේවා ස්ථාන සහ ප්‍රාදේශීය බලධාරීන් දැනුවත් වී සිටිය යුතුය.
භූමි පරිහරණ සැලසුම්කරණය ද ඒ හා සමානව වැදගත් වේ. ගංවතුරට යටවන ප්‍රදේශවල ඉදිකිරීම්, අස්ථාවර බෑවුම්වලට පහළින් පිහිටි ජනාවාස සහ අවදානම් සහිත ගංගා මාර්ග ආශ්‍රිතව ඉදිකර ඇති යටිතල පහසුකම්, ස්වාභාවික අනතුරක් මිනිස් ජීවිත විනාශ කරන ව්‍යසනයක් බවට පත් කළ හැකිය.
ශ්‍රී ලංකාව තුළ පූර්ව අනතුරු ඇඟවීමේ සහ ආපදා කළමනාකරණයේ ව්‍යුහයන් දැනටමත් පවතී. දැන් අවශ්‍ය වන්නේ එම පද්ධති අතර සම්බන්ධීකරණය ශක්තිමත් කිරීම, ප්‍රාදේශීය මට්ටමේ ජනතාව වෙත ඒවායේ සේවාවන් වඩාත් ඵලදායීව ළඟා කරවීම සහ ලැබෙන තොරතුරු කාලෝචිත ක්‍රියාමාර්ග බවට පත් කිරීමේ හැකියාව වැඩිදියුණු කිරීමයි.
නේපාලයේ ගංවතුර තවත් වැදගත් කරුණක් අවධාරණය කරයි. එනම්, සෑම ව්‍යසනයක්ම විද්‍යාත්මකව විමර්ශනය කිරීමේ අවශ්‍යතාවයි. ඵලදායී ආපදා සැලසුම්කරණයක් සඳහා කොපමණ වර්ෂාපතනයක් ලැබුණේද යන්න පමණක් නොව, කඳු බෑවුම්, ගංගා, අවසාදිත ද්‍රව්‍ය, භූමි පරිහරණ රටා සහ යටිතල පහසුකම් එකිනෙක සමඟ ක්‍රියා කළ ආකාරය ද අවබෝධ කරගත යුතුය.
කඳු තවදුරටත් වෙනස් වනු ඇත. ගංගා ද අඛණ්ඩව ගලා යනු ඇත. මේ රටවල් දෙකටම සියලුම ස්වාභාවික අනතුරු මුළුමනින්ම වළක්වාලිය නොහැකිය. එහෙත් එවැනි බලවේග එකිනෙක හමුවන විට අහිමි වන මිනිස් ජීවිත සංඛ්‍යාව අඩු කිරීමට දෙරටටම හැකියාව තිබේ.
නේපාලයේ අත්දැකීමෙන් අපට ලැබෙන වැදගත්ම පාඩම මෙය විය හැකිය: ව්‍යසනයක් ආරම්භ වන්නේ ගංවතුර ජලය ගමකට ළඟා වූ විට නොවේ. එය ඊට බොහෝ කලකට පෙර ආරම්භ වේ. එබැවින් අපගේ සූදානම ද ආරම්භ විය යුත්තේ එතැනිනි.
මූලාශ්‍ර
- NBC News — නේපාලයේ උතුරු ප්‍රදේශයට බලපෑ හදිසි ගංවතුරෙන් පාලම්වලට හානි; නිවාස ජල පහරට හසුව ගසාගෙන යයි.
https://www.nbcnews.com/world/asia/flash-flood-hits-northern-nepal-damaging-bridges-sweeping-away-homes-rcna602900 - International Centre for Integrated Mountain Development (ICIMOD) — බුධි ගණ්ඩකි හදිසි ගංවතුරට නායයෑමකින් නිර්මාණය වූ ස්වාභාවික වේල්ලක් බිඳ වැටීම හේතු වන්නට ඇත. 2026 ඔක්තෝබර් 11.
https://www.icimod.org/press-releases/landslide-dam-breach-may-have-triggered-budhi-gandaki-flash-flood/ - ICIMOD — නේපාලයේ ගෝර්ඛාහි බුධි ගණ්ඩකි ගංගාවේ අනපේක්ෂිත ගංවතුර පිටුපස ඇති කරුණු. 2024 ජූනි 4.
https://www.icimod.org/cryosphere-water/insights-behind-the-unexpected-flooding-in-the-budhi-gandaki-river-gorkha-nepal/ - Reuters — නායයෑමකින් ඇති වූ ගංවතුරෙන් පසු නේපාලය ගම්වාසීන්ට ඉවත් වන ලෙස දැනුම් දෙයි; පස්දෙනකු අතුරුදන්. 2026 ඔක්තෝබර් 11.
https://www.reuters.com/business/environment/nepal-urges-villagers-evacuate-after-flood-triggered-by-landslide-2026-10-11/ - Science Media Centre — නේපාල–ටිබෙට් ප්‍රදේශයේ හදිසි ගංවතුර පිළිබඳ විශේෂඥ අදහස්. 2026 අගෝස්තු 28.
https://www.sciencemediacentre.org/expert-reaction-to-flash-floods-in-nepal/ - United Nations in Sri Lanka — දිට්වා සුළි කුණාටුවෙන් පසු හදිසි ප්‍රතිචාර මෙහෙයුම් අවසන් කිරීම එක්සත් ජාතීන් සහ හවුල්කාර සංවිධාන සනිටුහන් කරයි. 2026 ජූනි 11.
https://srilanka.un.org/en/317103-un-and-partners-mark-the-end-their-emergency-response-cyclone-ditwah - ශ්‍රී ලංකා ආපදා කළමනාකරණ මධ්‍යස්ථානය — පූර්ව අනතුරු ඇඟවීමේ පද්ධති.
https://www.drrweb.dmc.gov.lk/index.php?Itemid=225&catid=26&id=60%3Aearly-warning-systems&lang=en&option=com_content&view=article